By Часам гісторыя навукі захапляе не менш за драматычныя раманы. Адным з тых, хто фарміраваў інтэлектуальнае аблічча Беларусі XX стагоддзя, быў выдатны фізік, акадэмік і шматгадовы рэктар Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта Антон Сеўчанка. Ягоны жыццёвы шлях — гэта гісторыя пра тое, як выключная працаздольнасць, навуковая інтуіцыя і арганізатарскі талент здольныя ператварыць сялянскага хлопчыка ў фігуру сусветнага маштабу.
Антон Сеўчанка нарадзіўся 22 лютага 1903 года ў вёсцы Дзяніскавічы Рагачоўскага павета Магілёўскай губерні (цяпер Жлобінскі раён Гомельскай вобласці) у шматдзетнай сялянскай сям’і. Скончыўшы пачатковую школу ў 1916 годзе, юнак прадэманстраваў выбітныя здольнасці да прыродазнаўчых навук. У 1922 годзе ён паступіў у Рагачоўскі педагагічны тэхнікум, які паспяхова скончыў у 1926 годзе, пасля чаго некаторы час працаваў настаўнікам фізікі і матэматыкі на Магілёўшчыне.
Імкненне да глыбокіх ведаў прывяло яго ў 1929 годзе ў Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт на фізіка-тэхнічнае аддзяленне педагагічнага факультэта, які ён скончыў у 1931 годзе. Гэта быў першы сур’ёзны крок у вялікую навуку, які вызначыў усе яго далейшыя даследаванні.
Ленінградскі перыяд: школа акадэміка С. І. Вавілава
У 1932 годзе Антон Сеўчанка паступіў у аспірантуру Фізічнага інстытута АН СССР (ФІАН) у Ленінградзе, дзе яго навуковым кіраўніком стаў выдатны савецкі фізік Сяргей Вавілаў. Удалы старт у ФІАН працягнуўся плённай працай у Дзяржаўным аптычным інстытуце (ДАІ), дзе Сеўчанка працаваў да 1952 года.
У гады Другой Сусветнай вайны навуковец накіраваў свае веды на патрэбы абароны, ужо тады працуючы над распрацоўкай новых сістэм светламаскіроўкі. Эксперыментальныя дадзеныя па люмінесцэнцыі, атрыманыя Сеўчанкам у гэтыя гады, актыўна выкарыстоўваліся Вавілавым пры аналізе мікраструктуры святла. Вынікам шматгадовых грунтоўных даследаванняў у галіне люмінесцэнцыі і спектральнага аналізу арганічных і неарганічных рэчываў стала абарона доктарскай дысертацыі ў 1952 годзе і атрыманне ў 1953 годзе звання прафесара.
Вяртанне ў Беларусь і залатая эпоха БДУ
Студзень 1953 года стаў паваротным момантам у жыцці навукоўца: Антона Нічыпаравіча абіраюць правадзейным членам (акадэмікам) Акадэміі навук БССР, і ён пераязджае на пастаянную працу ў Мінск. У гэтым жа годзе ён узначаліў створаную ім кафедру фізічнай оптыкі БДУ, якой кіраваў да канца сваіх дзён (да 1978 года), а ў 1955–1957 гадах працаваў дырэктарам Інстытута фізікі і матэматыкі АН БССР.
У красавіку 1957 года Антон Сеўчанка быў прызначаны рэктарам Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Ён накіраваў сілы на маштабную мадэрнізацыю ВНУ. Менавіта пры ім 21 траўня 1957 года быў закладзены падмурак, а 7 лютага 1962 года браму адчыніў новы шасціпавярховы Галоўны корпус БДУ.
Яго арганізатарская дзейнасць выходзіла і на міжнародны ўзровень: у 1956 годзе ў Нью-Ёрку Сеўчанка ўзначальваў Беларускую ўрадавую камісію на сесіі Генеральнай Асамблеі ААН па выпрацоўцы і падпісанні Статута Міжнароднага агенцтва па атамнай энергіі (МАГАТЭ).
За выдатныя заслугі ў развіцці вышэйшай адукацыі і падрыхтоўцы навуковых кадраў у 1971 годзе Антону Сеўчанку было прысвоена званне Героя Сацыялістычнай Працы з уручэннем ордэна Леніна і залатой медалі «Серп і Молат». Акрамя таго, у 1967 годзе ён быў ушанаваны званнем Заслужанага дзеяча навукі БССР.
НДІ ПФП і навуковая спадчына
Антон Сеўчанка зразумеў неабходнасць цеснай сувязі адукацыі і прыкладной навукі. Па яго ініцыятыве ў 1971 годзе быў заснаваны Навукова-даследчы інстытут прыкладных фізічных праблем пры БДУ — першы НДІ ў сістэме вышэйшай школы Беларусі. З верасня 1972 па 1978 год Сеўчанка звязваў сваю дзейнасць з пасадай дырэктара гэтага інстытута.
Антон Нічыпаравіч Сеўчанка памёр 26 верасня 1978 года ў Мінску. Пасля яго смерці, у жніўні 1979 года, НДІ прыкладных фізічных праблем быў нададзены яго імя.
Спадчына акадэміка ўражвае: больш за 230 навуковых прац, фазавы флуораметр для вымярэння надзвычай малых часоў жыцця узбуджаных малекул, школа з 10 дактароў і больш за 40 кандыдатаў навук. Сёння імя Сеўчанкі носяць НДІ ПФП, імянная прэмія БДУ ў галіне прыродазнаўчых навук, заснаваная ў 1993 годзе, а таксама мемарыяльная аўдыторыя № 220 на фізічным факультэце БДУ.
Інтэлектуальная і матэрыяльная спадчына Антоні Сеўчанкі і сёння забяспечвае высокі статус беларускай школы фізікі на міжнароднай арэне.
1 Каментар