By Стрэшын — гэта маляўнічы гарадскі пасёлак у Жлобінскім раёне Гомельскай вобласці, у лёсе якога, як у люстэрку, адлюстравалася шматвяковая і драматычная гісторыя беларускіх зямель. Месцазнаходжанне на беразе Дняпра зусім не выпадкова ператварыла яго ў важны ваенны, эканамічны і культурны асяродак усяго дняпроўскага рэгіёна.
Старажытныя вытокі і летапісная гісторыя
Гістарычны шлях Стрэшына сягае ў глыбіню стагоддзяў. У 1391 годзе Стрэшынская воласць перайшла ва ўладанне Віленскага капітула. У 1399 годзе Стрэшын згадваецца ў даравальнай грамаце вялікага князя літоўскага Вітаўта, якой за віленскімі канонікамі замацоўваліся землі паміж Стрэшынам і Рагачовам. Паселішча таксама ўнесена ў «Спіс гарадоў далёкіх і блізкіх». У 1430 годзе Стрэшын згаданы сярод уладанняў вялікага князя Свідрыгайлы.
На працягу стагоддзяў мястэчка знаходзілася ў складзе ВКЛ і Рэчы Паспалітай. У выніку другога падзелу Рэчы Паспалітай у 1793 годзе Стрэшын увайшоў у склад Расійскай імперыі. Значна пазней, у савецкі час (у 1938 годзе), населены пункт атрымаў афіцыйны статус гарадскога пасёлка.
Абарончы фарпост на Дняпры: Стрэшынскі замак
У XVI–XVII стагоддзях Стрэшын адыгрываў істотную ролю ў сістэме абароны ўсходніх межаў. Тут існаваў Стрэшынскі замак — драўляна-земляное фартыфікацыйнае збудаванне, атуленае земляным валам і глыбокім ровам, з абарончымі вежамі і брамай.
Ён служыў апорным пунктам для кантролю суднаходства па Дняпры і абароны мясцовага насельніцтва. Падчас казацка-сялянскіх войнаў замак спазнаў жорсткія выпрабаванні: у 1654 годзе ён быў захоплены і знішчаны казацкімі загонамі гетмана Івана Залатарэнкі.
Эпоха графаў Астэрманаў і архітэктурны росквіт
Пасля далучэння да Расійскай імперыі імператрыца Кацярына II падаравала Стрэшынскае маёнтка расійскаму дыпламату, графу Івану Астэрману. Графскі род зрабіў значны ўнёсак у развіццё мясцовай інфраструктуры і архітэктурнага аблічча. Галоўнай жэмчужынай гэтага перыяду стала Свята-Пакроўская царква, збудаваная ў 1807 годзе на сродкі графа Астэрмана. Гэты храм у стылі класіцызму з унікальнай цэнтрычна-крэсчатай кампазіцыяй з’яўляецца помнікам архітэктуры рэспубліканскага значэння.
Мястэчка ў другой палове XIX стагоддзя: паводле матэрыялаў А. Дамбавецкага
Шматлікія звесткі пра эканамічны стан Стрэшына захаваліся дзякуючы працы Магілёўскага губернатара Аляксандра Дамбавецкага «Вопыт апісання Магілёўскай губерні» (1882–1884 гг.).
Паводле яго дадзеных, Стрэшын у якасці цэнтра воласці Рагачоўскага павета ўяўляў сабой ажыўленае мястэчка, дзе рэгулярна праводзіліся кірмашы. Тут развіваліся цагляная вытворчасць і рамёствы, працавалі народнае вучылішча, млыны і гандлёвыя лаўкі, а жыхары актыўна займаліся земляробствам і сплавам лесу па Дняпры.
Трагічныя старонкі XX стагоддзя: гета ў Стрэшыне
Самым цяжкім выпрабаваннем для мястэчка стала Другая Сусветная вайна. Падчас нацысцкай акупацыі ў верасні 1941 года акупацыйныя ўлады стварылі ў Стрэшыне гета для прымусовага ўтрымання габрэйскага насельніцтва. Траціна жыхароў мястэчка з’яўлялася габрэямі.
Трагічная развязка наступіла ў красавіку 1942 года, калі нацысты і іх памагатыя здзейснілі ліквідацыю гета — было знішчана каля 500 мірных жыхароў Стрэшына і наколішніх вёсак.
Вядомыя жыхары Стрэшына
У Стрэшыне нарадзіліся, альбо маюць непасрэднае дачыненне, наступныя вядомыя людзі:
- Дзмітрый Васільевіч Бярнацкі (1912—1945) — савецкі ваенны дзеяч, Герой Савецкага Саюза.
- Іаан Кармянскі (1837—1917) — протаіерэй, кананізаваны Беларускай праваслаўнай царквой у ліку праведных.
- Мікалай Іванавіч Кіраў — савецкі лёгкаатлет, бронзавы прызёр летніх Алімпійскіх гульняў 1980 года, шасціразовы чэмпіён СССР.
- Грыгорый Іосіфавіч Рутман (1927—2012) — хімік-тэхнолаг, доктар тэхнічных навук, прафесар, лаўрэат Дзяржаўнай прэміі СССР.
- Васіль Рагаўцоў (нар. 1952) — беларускі паэт, мовазнавец, доктар філалагічных навук, прафесар, заслужаны работнік адукацыі Рэспублікі Беларусь.
