By Мястэчка Шчадрын Жлобінскага раёна да пачатку Другой Сусветнай вайны з’яўлялася адным з унікальных гістарычных асяродкаў яўрэйскай культуры і хасідызму. Габрэі тут складалі да 95% ад усяго насельніцтва.
Нацысцкая акупацыя населенага пункта пачалася напрыканцы лета 1941 года і працягвалася да яго вызвалення 27 чэрвеня 1944 года. Адразу пасля прыходу акупантаў улетку 1941 года на тэрыторыі пасёлка было арганізавана гета адкрытага тыпу. Габрэйскае насельніцтва прымусова сканцэнтравалі на адной з вуліц, перасяліўшы да мясцовых жыхароў астатніх землякоў.
Гвалт пачаўся неадкладна: ужо ў дакладзе ад 19 жніўня 1941 года П. К. Панамарэнка адзначаў бязлітаснае знішчэнне і глумленне, калі габрэяў Шчадрына запрагалі ў падводы для перавозу канюшыны, а затым расстрэльвалі.
Умовы існавання, катаванні, прымусовая праца
Гета ў Шчадрыне знаходзілася пад жорсткім кантролем нямецкіх жандараў і калабарантаў з ліку мясцовай паліцыі. Нацысты актыўна выкарыстоўвалі вязняў на цяжкіх прымусовых працах, пераважна ў механічных майстэрнях для патрэб вермахта.
Акрамя выняволенчай працы, ворагі чынілі сістэматычны фізічны і маральны здзек: маладым габрэйскім дзяўчатам выдзелілі асобны дом, ператварыўшы яго ў месца сексуальнага рабства, так званы “дом цярпімасці”.
Жыццё суправаджалася бесперапынным голадам, адсутнасцю медыцынскай дапамогі і пастаянным страхам знішчэння.
Ліквідацыя гета ў Шчадрыне, сакавік 1942
Канчатковая ліквідацыя гета адбылася ў перыяд з 8 па 10 сакавіка 1942 года. Менавіта 8 сакавіка 1942 года карнікі пачалі масавы расстрэл габрэйскага насельніцтва Шчадрына. Акцыю знішчэння праводзіў атрад айнзацкаманды 8 на ўскрайку мястэчка каля старых габрэйскіх могілак.
Ахвяр — пераважна жанчын, старых і дзяцей — загонамі гналі да загадзя падрыхтаваных равоў, забівалі і засыпалі зямлёй.
У выніку гэтай крывавай акцыі загінула ад 1000 да 2000 чалавек (паводле розных ацэнак — 802, 1000, 1500 альбо 2000). Адным з нешматлікіх, каму цудам удалося пазбегнуць расстрэлу, быў мясцовы жыхар Майсей Шэпшалевіч Ляхавіцкі, які пакінуў важныя гістарычныя ўспаміны.
Праведнікі свету і захаванне памяці
Нават у бесчалавечных умовах нацысцкага тэрору знаходзіліся людзі, якія рызыкавалі ўласным жыццём дзеля ратавання суседзяў.
У Шчадрыне Ядвіга Петрашко і Аляксандра Хомутава (Петрашко) выратавалі Соф’ю Аксельрод і яе дачку Бэлу. За свой высокі чалавечы подзвіг яны былі ўшанаваны ганаровага звання «Праведнік народаў свету» ад ізраільскага інстытута Яд Вашэм.
У 1963 годзе брацкая магіла ахвяр Халакосту на старых габрэйскіх могілках была агароджана, і на ёй усталявалі памятны абеліск.
Сёння даследаванне трагедыі ў Шчадрыне працягваецца дзякуючы працы гісторыкаў і праектам па захаванні мемарыяльнай спадчыны.
