By Гісторыя беларускага супраціву хрушчоўска-сталінскаму таталітарызму багатая на імёны драматычнага і гераічнага лёсу. Сярод тых, хто не здрадзіў сваім ідэалам і прайшоў праз жудасныя жорны ГУЛАГу, адметнае месца займае Мікола Канаш (Мікола Канаш). Яго жыццёвы шлях — гэта яскравае сведчанне мужнасці, нацыянальнай свядомасці і вернасці свайму народу ў самыя цёмныя часы XX стагоддзя. І так супала, што лёс звязаў яго са Жлобінам.
Маленства і юнацтва на Браслаўшчыне
Нарадзіўся Мікола Канаш у вёсцы Азярана на Браслаўшчыне, там атрымаў пачатковую адукацыю. Калі пачалася Другая сусветная вайна, пераехаў у Паставы, дзе вучыўся ў Пастаўскай настаўніцкай семінарыі, потым далучыўся да Саюза беларускай моладзі.
Антысавецкае падполле і арышт
Пасля прыходу савецкай улады ў Заходнюю Беларусь пачалася хваля жорсткіх рэпрэсій супраць нацыянальна свядомай моладзі. Мікола Канаш далучыўся да патрыятычнага руху супраціву, які выступаў супраць саветызацыі і русіфікацыі краю.
У 1947 годзе органамі МДБ савецкай дзяржавы была выкрыта група патрыятычна наладжаных юнакоў. Мікола Канаш быў арыштаваны па абвінавачанні ў антысавецкай агітацыі і ўдзеле ў патрыятычным падполлі. Пасля суровых допытаў і следства Ваенны трыбунал прысудзіў яго да 25 гадоў пазбаўлення волі ў катаржных лагерах — стандартнага тэрміну для «непакорных» беларускіх патрыётаў таго часу.
Пекла ГУЛАГу і Нарыльскае паўстанне
Месцам адбыцця пакарання для Міколы Канаша сталі бязлітасныя суровыя лагеры Норыльска (Нарыльлаг). Умовы ўтрымання палітычных нявольнікаў былі нялюдскімі: цяжкая праца на марозе, голад і знявага з боку лагернай адміністрацыі.
Аднак нават за калючым дротам Мікола Канаш захаваў сваю годнасць і нязломны дух. У маі — ліпені 1953 года ён стаў актыўным удзельнікам легендарнага Нарыльскага паўстання зняволеных. Гэта негвалтоўнае змаганне палітвязняў за свае правы і чалавечую годнасць стала адным з найбольш маштабных пратэстаў у гісторыі савецкай лагернай сістэмы.
Сулагернік Ларысы Генюш
Мікола Канаш і паэтка Ларыса Геніюш пазнаёміліся ў Інце ў 1949 годзе. Жаночы чацвёрты ОЛП (особые лагера политических) у якім знаходзілася Ларыса Геніюш, быў недалёка ад мужчынскага лагера — кіламетраў чатыры. Там адбываў тэрмін за прыналежнасць да СБМ (Саюз беларускай моладзі) і Мікола Канаш. Паміж лагерамі працавала пошта, хоць нярэдка здараліся і правалы. Паэтка вяла вялікую перапіску і кожнаму адрасату давала псеўданім. Міколу часцей за ўсё называла сынам ці братам. Ён працаваў у шахце, на адбойным малатку, штодня выбіваючыся з сіл. Праца гэтая лічылася найцяжэйшай. Выкарыстоўвалі на ёй пераважна маладых і хто меў тэрмін зняволення на 25 гадоў. Але час для перапіскі Мікола Канаш знаходзіў. Лісты ад яе хаваў у самой шахце, а некаторыя проста нішчыў. Праўда, сустрэцца ў ссылцы ніяк не атрымлівалася. Сустрэліся яны ў Беларусі толькі ў 70-х гг. ХХ ст.
Беларуска-украінскае сужэнства ў няволі
У высылцы Мікола Канаш сустрэў сваю будучую жонку — украінку Соф’ю, якую таксама асудзілі на 25 гадоў «за нацыяналізм», у прыватнасці за тое, што падняла з зямлі ліст, які кінуў на дол адзін з палонных байцоў Украінскай Паўстанскай Арміі, калону якіх гналі па вуліцы. Міколу і Соф’ю таемна павянчаў былы зняволены ўкраінскі ўніяцкі святар.
Вяртанне ў Беларусь, новы дом у Жлобіне і ўнёсак у Нацыянальнае Адраджэнне
У 1973 г. Мікола Канаш атрымаў мажлівасць вярнуцца ў Беларусь, але з усіх гарадоў яго пагадзіліся прыняць толькі ў Жлобіне, дзе ён потым і жыў да канца жыцця.
Напрыканцы 1980-х і ў 1990-я гады, падчас новага этапу беларускага Нацыянальнага Адраджэння, Мікола Канаш актыўна далучыўся да грамадскага жыцця. Ён быў удзельнікам таварыства «Мартыралог Беларусі», падтрымліваў дзейнасць Беларускага Народнага Фронту і дапамагаў усталёўваць праўду пра савецкія рэпрэсіі. Яго ўспаміны і сведчанні сталі каштоўным партрэтам эпохі для новых пакаленняў гісторыкаў і даследчыкаў.
Жыццёвы шлях Міколы Канаша — гэта прыклад бязмежнай вернасці сваёй Бацькаўшчыне, які натхняе і нагадвае пра цану свабоды і нацыянальнай годнасці.