By У гісторыі вызвольнага руху на беларускіх землях XIX стагоддзя ёсць постаці, чые імёны сталі сімвалам непакорнасці і мужнасці. Адным з такіх герояў з’яўляецца Томаш Грыневіч (альбо Тамаш Міхайлавіч Грыневіч) — шляхціч, адстаўны афіцэр і кіраўнік Рагачоўскага паўстанцкага атрада падчас нацыянальна-вызвольнага паўстання 1863–1864 гадоў. Яго лёс цесна звязаны з Рагачоўшчынай і Жлобіншчынай, дзе ў 1863 годзе разгарэліся драматычныя падзеі барацьбы за свабоду.
Паходжанне і вайсковая служба
Томаш Грыневіч нарадзіўся каля 1815 ці 1817 года. Ён паходзіў са шляхецкага роду Магілёўскай губерні і быў мясцовым памешчыкам. У юнацтве Грыневіч абраў вайсковую кар’еру і праходзіў службу ў расійскай імператарскай арміі.
Пасля завяршэння вайсковай службы ён выйшаў у адстаўку ў чыне штабс-капітана. Вярнуўшыся да мірнага жыцця ў сваім маёнтку ў Рагачоўскім павеце, Тамаш Грыневіч заставаўся ўважлівым да грамадска-палітычнага жыцця краіны. Калі на беларускіх землях пачалося вызвольнае паўстанне 1863 года, яго вайсковы досвед і аўтарытэт сярод мясцовай шляхты сталі вырашальнымі чынікамі.
Арганізацыя Рагачоўскага паўстанцкага атрада (1863 год)
У 1863 годзе Тамаш Грыневіч узначаліў паўстанцкі рух у сваім рэгіёне і быў прызначаны камандзірам Рагачоўскага атрада. Ён пачаў актыўна фарміраваць паўстанчае фарміраванне, аб’ядноўваючы вакол сябе аднадумцаў.
Атрад Грыневіча налічваў каля 30–40 чалавек. У яго склад увайшлі мясцовыя шляхцічы, дробныя арэндатары і жыхары Рагачоўскага павета, якія падтрымалі ідэі вызвольнага руху. Нягледзячы на невялікую колькасць, атрад уяўляў рэальную пагрозу для царскіх улад у рэгіёне, паколькі яго камандзір валодаў прафесійнымі вайсковымі ведамі.
Бой каля Тошчыцы і арышт
Асноўныя падзеі з удзелам атрада Тамаша Грыневіча разгарэліся ў траўні 1863 года. 6 (18) траўня 1863 года каля вёскі Тошчыца (Верхняя Тошчыца) Рагачоўскага павета адбылася вырашальная сутычка з рэгулярнымі царскімі войскамі.
У гэтым баі паўстанцкі атрад быў атакаваны значна большымі сіламі царскіх войскаў. У выніку няроўнага бою атрад быў разгромлены, а сам Тамаш Грыневіч трапіў у палон да царскіх улад.
Суд, вырак і захаванне памяці
Пасля арышту Томаша Грыневіча даставілі ў Рагачоў, дзе над ім адбыўся ваенна-палявы суд. За арганізацыю паўстання і узброены супраціў імперскім войскам суд прысудзіў яго да смяротнага пакарання.
Вырок быў прыведзены ў выкананне 16 (28) ліпеня 1863 года ў Рагачове, дзе Грыневіч быў расстраляны.
Сёння імя Томаша Грыневіча застаецца важнай часткай гістарычнай спадчыны Беларускага Прыдняпроўя.
На месцы пахавання Грыневіча на старых гарадскіх могілках у другой палове XIX стагоддзя быў усталяваны вялікі дубовы крыж, які прастаяў да 1980-х гадоў. У пачатку 1990-х гадоў мясцовымі краязнаўцамі прадпрымаліся спробы аднавіць памятны знак, але гэта так ні да чаго не прывяло.
Вобраз Грыневіча стаў прататыпам Усяслава Грынкевіча ў творах Уладзіміра Караткевіча «Нельга забыць» і «Каласы пад сярпом тваім». Не выключана таксама, што Грыневіч быў продкам пісьменніка па мацярынскай лініі.
У 2015 годзе ў Рагачове грамадскія актывісты аднавілі памятны знак Тамашу Грыневічу.
