By Постаць Змітра Хведаравіча Жылуновіча, вядомага ў беларускай літаратуры пад псеўданімам “Цішка Гартны“, застаецца адной з найбольш знакавых і адначасова драматычных у гісторыі Беларусі першай трэці XX стагоддзя. Пісьменнік, грамадскі і дзяржаўны дзеяч, акадэмік і публіцыст — ён спалучаў у сабе творчую натуру з непахісным імкненнем да нацыянальнага і сацыяльнага адраджэння свайго народа. І так склалася, што лёс звязаў яго са Жлобінам.
Біяграфія Цішкі Гартнага адносна добра даследавана, то не будзем спыняцца на ёй цалкам, а возьмем літаральна некалькі эпізодаў яго жыцця.
Жлобінскі перыяд (1909–1910): нараджэнне псеўданіма і «Начныя чары»
Асобнай і вельмі важнай старонкай у біяграфіі творцы з’яўляецца яго знаходжанне ў Жлобіне. У гэты горад 22-гадовы Цішка Гартны прыбыў у 1909 годзе ў пошуках працы. Менавіта ў жлобінскі перыяд у газеце з’явіўся яго першы верш, падпісаны псеўданімам «Цішка Гартны». Імёны і псеўданімы часта становяцца адлюстраваннем уласнай душэўнай сутнасці, і псеўданім «Гартны» сімвалізаваў загартоўку характару і працоўнае паходжанне.
Тут ён працаваў журналістам і, паводле шэрагу звестак, працягваў сваю рамесніцкую дзейнасць у гарбарнай майстэрні. На жаль, у адкрытых гістарычных крыніцах захавалася вельмі мала матэрыялаў пра штодзённае жыццё пісьменніка ў нашым горадзе: застаюцца невядомымі дакладныя адрасы яго пражывання ды любімыя месцы для шпацыраў.
Са Жлобіну Жылуновіч з’ехаў ў 1910 годзе, пакінуўшы пасля сябе паэтычны роздум — верш «Начныя чары», які датаваны 17 красавіка 1910 года і мае выразную лакальную прысвячэнне:
Ўсё-усё на зямлі
Ў начных чарах жыве,
Няжывое здалі —
Весяліцца, пяе!
(Жлобін, 17/IV 1910)
Творчы ўзлёт і палітычнае служэнне
Пісьменніцкая кар’ера Цішкі Гартнага развівалася імкліва. У 1912 годзе яго вершы і нарыс пра працоўных апублікавала газета «Правда», а ў 1913 годзе ў Вільні выйшаў яго першы паэтычны зборнік «Pieśni». Цішка Гартны ўвайшоў у гісторыю як пачынальнік рабочай тэматыкі ў беларускай літаратуры. Галоўным плёнам яго празаічнай працы стаў манументальны раман «Сокі цаліны» (напісаны ў 1914–1929 гадах), які лічыцца першым беларускамоўным раманам.
Ад пачатку Рэвалюцыі 1917 года Жылуновіч актыўна ўключыўся ў палітычнае жыццё. З лютага па снежань 1918 года ён займаў пасаду сакратара Беларускага нацыянальнага камісарыята і рэдагаваў першую беларускую бальшавіцкую газету «Дзянніца».
Найважнейшы гістарычны факт: Зміцер Жылуновіч стаў аўтарам Маніфеста аб утварэнні Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусь і з 1 студзеня па 3 лютага 1919 года ачольваў Часовы рабоча-сялянскі савецкі ўрад ССРБ.
Акадэмічная дзейнасць, рэпрэсіі і гістарычная памяць
У 1920-я гады Зміцер Жылуновіч прысвяціў сябе разбудове беларускай культуры і навукі. У снежні 1922 года ён заснаваў і ачоліў літаратурна-грамадскі часопіс «Полымя». У 1928 годзе быў абраны акадэмікам Беларускай акадэміі навук (БелАН), а ў 1934–1936 гадах працаваў у Інстытуце гісторыі БелАН. У 1934 годзе стаў членам Саюза пісьменнікаў СССР.
Аднак хваля сталінскіх рэпрэсій не абышла бокам дзеяча беларускага адраджэння. Зміцер Жылуновіч быў арыштаваны (1936 г.) і трагічна загінуў 11 красавіка 1937 года ў Магілёўскай псіхіятрычнай лячэбніцы (па афіцыйнай версіі ад гангрэны лёгкіх; па іншых звестках — скончыў жыццё самагубствам). Ён быў пахаваны на ўскраіне Пячэрскага парку ў Магілёве.
Справядлівасць была адноўлена праз дзесяцігоддзі: 15 кастрычніка 1955 года пісьменнік быў рэабілітаваны ў грамадзянска-прававых адносінах, а 10 верасня 1987 года — цалкам палітычна.
